1 Warszawska Samodzielna Brygada Kawalerii – ostatni szlak ułanów

Ten sam świt, w którym radziecka piechota zamarzła w okopach pod Borujskiem, polscy ułani poderwali konie do ostatniej szarży kawalerii polskiej na froncie wschodnim. 1 Warszawska Samodzielna Brygada Kawalerii przeszła wówczas drogę od zawiązka w sowieckim obozie pod Trościankiem po defiladę zwycięstwa nad Łabą i na każdym z tych etapów jej żołnierze łamali schemat, w który nie do końca wierzył nawet ich własny sztab.

• Geneza i formowanie od Trościanca po Dobrzyiniec
• Struktura i etat brygady trzy pułki ułanów w boju
• Działania bojowe od Chełma do Łaby
• Symbolika sztandaru, proporczyków i dziedzictwo po 1945 roku

Geneza i formowanie od Trościanca po Dobrzyiniec

Decyzja o odtworzeniu polskiej kawalerii zapadła wiosną 1944 roku, gdy dowództwo 1 Armii Polskiej w ZSRR szukało formatu nadającego się do szybkich rajdów po rozległym zapleczu nieprzyjaciela. Etat 06/450 przewidywał trzy pułki ułanów wsparte dywizjonami artylerii i służb, a zadanie skompletowania kadry powierzono doświadczonym oficerom z 19 pułku Ułanów Wołyńskich oraz 21 pułku Ułanów Nadwiślańskich. Ich doświadczenie z kampanii wrześniowej i konspiracji ważyło więcej niż suche liczby w tabelach mobilizacyjnych.

W praktyce oznaczało to, że około 75% stanu osobowego stanowili ludzie, którzy konie znali od dziecka synowie ziemian, podoficerowie rezerwy, cichociemni przerzucani przez okupowane terytorium. Zaprzysiężenie 4, 6 i 13 października 1944 roku w Dobrzyńcu na Wołyniu odbyło się w trzech turach, bo tyle czasu potrzebowały tabory, by dojechać z zapasem amunicji i uprzęży. Rozkaz nr 38 z 8 maja 1944 formalnie włączył brygadę w struktury 1 Armii Polskiej, nadając jej numer 1 i nazwę warszawskiej hołd dla stolicy, w której miała bić się zbrojnie zaledwie kilka miesięcy później.

Kadra dowódcza i sztab

Na czele brygady stanął płk Jerzy Radziwanowicz, przedwojenny instruktor jazdy i wychowawca młodszych oficerów, znany z bezwzględnego wymagania sprawności koni oraz ludzi. Po jego kontuzji pod Magnuszewem obowiązki tymczasowo przejął mjr Jan Gryżewski, a następnie ppłk Dawidziuk, który dowodził jednostką aż do Berlina. Sztab brygady tworzyli na zmianę ppłk Pichowicz i mpp Maksimow, a funkcję zastępców ds. liniowych i politycznych pełnili kolejno Arkuszewski i Lisowski ludzie o różnych biografiach, ale wspólnym nawyku nocnych narad przy lampie karbidowej.

Struktura i etat brygady trzy pułki ułanów w boju

Serce brygady stanowiły trzy pułki ułanów, każdy w sile czterech szwadronów liniowych, szwadronu ckm i pododdziałów specjalnych. Etat początkowy zakładał 3025 żołnierzy i 3004 konie, ale już po pierwszych walkach pod Chełmem liczbę podniesiono do około 3500 ludzi bo intensywność działań wymuszała rotację nie tylko jeźdźców, ale i zwierząt. W brygadzie służyły też dywizjony: 1 Dywizjon Artylerii Konnej (dak), 2 dak oraz 1 Dywizjon Artylerii Przeciwpancernej, a zaplecze techniczne zamykały służby: łączności, saperów, sanitarna i remontowa.

Arsenał brygady robił wrażenie, jak na formację kawaleryjską. W jej skład wchodziło 20 armat kalibru 76 mm, 6 armat przeciwpancernych 37 mm, 24 moździerze 82 mm, kilkadziesiąt ciężkich karabinów maszynowych Maxim oraz broń ręczna każdego ułana. Tabor kołowy liczył 109 samochodów, w tym ciężarówki zdobyczne i radzieckie studebakery, co pozwalało na sprawne przemieszczanie się w tempie piechoty zmotoryzowanej. Masa bojowa całości sięgała kilkuset ton, a mimo to potrafiła przejść w ciągu doby ponad 40 kilometrów pod warunkiem, że pozwalał na to teren i odpoczynek koni.

Etat początkowy vs. końcowy

Działania bojowe od Chełma do Łaby

Bojowy chrzest przyszedł w lipcu 1944 roku pod Chełmem, gdzie brygada rozbiła niemieckie tyłowe ubezpieczenia i zdobyła most na Uherce, otwierając 1 Armii drogę na Lublin. Trzy tygodnie później jej szwadrony maszerowały w defiladzie przed dowództwem 15 sierpnia 1944, w rocznicę bitwy warszawskiej, ułani przejechali przez lubelskie ulice z lancami w ręku, a tłumy witały ich kwiatami. Ten moment na zawsze wrył się w pamięć uczestników: konie, które tydzień wcześniej brodziły w błocie, dziś stąpały po asfalcie w rytm orkiestry.

Jesienią 1944 brygada walczyła o przyczółek warecko-magnuszewski, utrzymując pozycje na lewym brzegu Wisły w warunkach ciągłego ostrzału artyleryjskiego. W styczniu 1945 jej szwadrony przekroczyły Wisłę, były w awangardzie walk o Pragę, a następnie weszły do walczącej Warszawy. Po wyzwoleniu stolicy szlak bojowy poprowadził na zachód: Bydgoszcz, Borujsko, Pomorze, aż po zaślubiny z morzem w Mrzeżynie 10 maja 1945 i późniejszy marsz nad Odrę, Brandenburską Nizę i Łabę.

Ostatnia szarża kawalerii polskiej pod Borujskiem świt 1 marca 1945

Rankiem 1 marca 1945 dwa szwadrony 1 pułku ułanów pod dowództwem rotmistrza Staraka uderzyły na pozycje niemieckiego batalionu piechoty pod Borujskiem na północ od Bydgoszczy. Teren był podmokły, pola pokrywał zmrożony śnieg, a widoczność ograniczała gęsta mgła warunki, w których kawaleria mogła liczyć wyłącznie na szybkość i zaskoczenie. Sygnał do ataku dały terkocące erkaemy, po czym około stu pięćdziesięciu jeźdźców ruszyło w klin, by rozbić niemieckie gniazda oporu, zanim zdążą skonsolidować obronę.

W szarży zginęło 7 ułanów, a 10 zostało rannych, w tym kilku ciężko od odłamków granatów ręcznych, które Niemcy rzucali spod lufy. Zdobyto trzy działa, kilkanaście karabinów maszynowych i rozbito kompanię grenadierów, otwierając piechocie 1 Armii drogę na Bydgoszcz. Była to ostatnia szarża kawalerii polskiej zakończona taktycznym sukcesem w tej wojnie. Komornicki w swoich wspomnieniach z 1987 roku opisał ją jako „cwał ze świadomością, że czas koni na polu bitwy dobiega końca” i rzeczywiście, kilka dni później brygada toczyła już walki w terenie zurbanizowanym, gdzie szarża nie miała racji bytu.

Warto zauważyć, że sukces pod Borujskiem wynikał nie z romantycznego zapału, lecz z precyzyjnego rozpoznania i współdziałania z artylerią. Dwa dni wcześniej szwadrony rozpoznawcze wytyczyły przejścia przez bagna, a plutony moździerzy 82 mm wstrzelały się w niemieckie stanowiska. Szarża była ostatnim aktem starannie przygotowanego spektaklu, w którym kawaleria odegrała rolę decydującego uderzenia na wyczerpanego przeciwnika.

Szlak bojowy w datach

• Lipiec 1944 walki pod Chełmem, przełamanie niemieckiej obrony na Uherce.
• 15 sierpnia 1944 defilada w Lublinie przed dowództwem 1 Armii Polskiej.
• Jesień 1944 przyczółek warecko-magnuszewski, ciężkie walki pozycyjne.
• Styczeń 1945 Praga i Warszawa, wejście do stolicy u boku piechoty.
• Luty 1945 walki o Bydgoszcz i okolice.
• 1 marca 1945 ostatnia szarża kawalerii polskiej pod Borujskiem.
• Kwiecień 1945 zaślubiny z morzem w Mrzeżynie.
• Maj 1945 walki nad Odrą, w Brandenburgii i na Łabie.

Symbolika sztandaru, proporczyków i dziedzictwo po 1945 roku

Sztandar brygady został ufundowany w Lublinie, a jego haft wykonały siostry zakonne z miejscowego klasztoru, które własnoręcznie naniosły na błękitne płótno wizerunek Matki Boskiej oraz odznaczenia: Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari i Order Krzyża Grunwaldu. Chorągiew stała się symbolem ciągłości łączyła tradycję przedwojennych pułków ułanów z nową, ludową formacją, dając żołnierzom poczucie, że walczą w imieniu całej narodowej kawalerii, nie tylko jej epizodu.

Proporczyki szwadronów nawiązywały do barw pułkowych tradycji II Rzeczypospolitej: 1 szwadron nosił kolor czerwony, 2 biały, 3 żółty, 4 niebieski, a szwadron ckm czarny. Dobór barw nie był przypadkowy każda z nich odpowiadała konkretnemu pułkowi sprzed 1939 roku, co pozwalało weteranom rozpoznać swoich kolegów na polu walki. Pod Borujskiem proporczyki te powiewały na lancach po raz ostatni w warunkach bojowych, a po wojnie trafiły do muzeów jako świadectwo epoki, która właśnie się kończyła.

Dziedzictwo i pamięć

15 maja 1945 roku brygada została przemianowana na 1 Warszawską Dywizję Kawalerii, co symbolicznie zamykało jej kawaleryjski rozdział, choć struktura i duch jednostki przetrwały transformację. 8 maja 1946 roku odznaczono ją Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy za męstwo na polu bitwy pod Borujskiem i Bydgoszczą. Dwa dekady później, w 1967 roku, na Wybrzeżu Szczecińskim odsłonięto głaz pamiątkowy z tablicą upamiętniającą szlak bojowy od Trościanca po Łabę dziś to miejsce odwiedzają zarówno weterani, jak i historycy badający ostatnie lata polskiej kawalerii bojowej.

Znaczenie 1 Warszawskiej Samodzielnej Brygady Kawalerii wykracza poza suchą listę zwycięstw. Była ostatnim taktycznym związkiem kawalerii II Rzeczypospolitej, który przeszedł pełny cykl bojowy od improwizacji w sowieckim obozie po defiladę zwycięstwa nad Łabą. Jej szarża pod Borujskiem dowiodła, że w starciu z wyczerpanym, zaskoczonym przeciwnikiem kawaleria wciąż mogła przesądzić o wyniku bitwy, a jednocześnie pokazała, że pole bitwy należy już do piechoty zmotoryzowanej i artylerii samobieżnej.

Archiwalia związane z brygadą rozkazy, raporty sztabowe, kroniki pułkowe i prywatne zbiory zdjęć można odnaleźć w zasobach archiwalnych, w opracowaniach Komornickiego (1987), Kajetanowicza (2005) oraz Kosiarza (1967). Dla badaczy dziejów kawalerii ludowego Wojska Polskiego oraz kolekcjonerów pamiątek z epoki stanowią one podstawowy punkt wyjścia do dalszych studiów nad ostatnimi miesiącami istnienia tej formacji na polu bitwy.